बुद्धधर्मात पौर्णिमेचे महत्व ,"ज्येष्ठ पौर्णिमा"

बुद्धगयेपासून सुमारे दोन मैलावर निरंजना नदी वाहते, एलतिरावर  गया तर पैलतीरावर पूर्वेला उरुवेला नामक एक अतिशय सुंदर गाव आहे, त्याच्या छायेतच सेनानी नावाचे छोटेसे खेडे वसलेल्या आहे, या ठिकाणी सेनानी नावाचा एक प्रतिष्ठित आणि सन्मानित व्यक्ति राहत असे तिच्या नावावरूनच या गावास सेनानी नाव पडले ,त्याच्याकडे अनेक गायी होत्या म्हणून त्याला ग्वालराज म्हणत.. सेनानीच्या विवाहाच्या काही वर्षानंतर त्याच्या कुटुंबात कन्या जन्मस आलि तिचे नाव "सुजाता" होते.                         त्या गावी   असलेल्या वटवृक्षाची अशी ख्याती होती की, जो कोणी त्या वृक्षाची मनोभावे पूजा करेल त्यास मनोवांचीत फलप्राप्ती झाल्याशिवाय राहणार नाही ,एके दिवशी श्रद्धावान सुजातानेही वटवृक्षरुपि या              वृक्षराजाची पूजा करून इच्छा प्रगट केली की, जर मला सुंदर -सुशील व कर्तृत्ववान वर मिळेल आणि त्याच्यासोबत पहिल्या संतानाच्या रूपाने पुत्रप्राप्ती होईल तर मी निर्जल दुधाची "मधुपायस" चढून पूजा करेल. हीच तिची इच्छा पूर्ती झाली म्हणून एका चैत्र पौर्णिमेच्या दिवशी सोन्याच्या पात्रात खीर घेऊन ती वटवृक्षाखाली गेली. पाहते तर काय तेथे बोधीसत्व ध्यानस्थ बसलेले ,अनेक दिवसांपासून अन्नग्रहण न केल्यामुळे अस्थिपंजर झालेले ,ही वनदेवताच माझे नैवद्द स्वीकारण्यास अवतरली आहे असे सुजाताच वाटले. तिने वनदेवतेस विनवले की, कृपया करून माझे नैवद्द स्वीकारावे ,तपश्चर्येस ध्यानस्थ बसलेले बोधिसत्व म्हणाले भद्रे! मी वनदेवता नसून एक सामान्य मानव आहे. सत्याचा साक्षात्कार करून दुःख मुक्तीचा मार्ग शोधत आहे; "सत्याचा मार्ग प्राप्त झाल्यानंतर मला येऊन भेटावे".असे अभिवचन बोधिसत्त्वा कडून घेऊन खीरीचे स्वर्ण पात्र मनोभावे त्यांना अर्पण करून सुजाताने सिद्धार्थ वंदन केले व परत गेली.. या "खीर" दाणा नंतर गौतम सिद्धार्थाने निरंजना नदीवर जाऊन स्नान केले अनेक दिवसाच्या उपासानंतर त्या खिरीचे एकूण  ऐकोपन्नास ग्रासात सेवन केले ..उपासतापास व्रतवैकल्ये व क्केशाने शरीर क्षय करून सत्य सापडत नाही अशी, त्यांची खात्री झाली. आणि नव्याने  त्यांनी दुःख निवारण व साक्षात्काराच्या शोधार्थ प्रयास आरंभ केला ..   पुढे  जेव्हा बोधिसत्वास गया येथे बुद्धत्व प्राप्त झाले तेव्हा त्यांना सुजाता दिलेल्या  वचनाची आठवण झाली व त्या वचन पुर्तीसाठी त्यांनी परत सुजाताचा शोध घेऊन तिला तिच्या पतीस व पुत्र यश यास धम्मदीक्षा दिली.    सुजाताचा विवाह वाराणसीत झाला होता वाराणसीचे हे एकमेव कुटुंब होते की, ज्यांनी सर्वप्रथम सहपरिवार दीक्षा ग्रहण केली. सुजाता ही एक अशी महिला होऊन गेली की, तिच्या संबंधात सम्यक संबुद्धानी स्वतः म्हटले की, माझ्या उपासिका मध्ये प्रथम येणाऱ्यांमध्ये सेनानी पुत्री सुजाता सर्वश्रेष्ठ आहे ,सहपरिवार सुजाताला दीक्षित केलेला तो दिवस म्हणजेच "ज्येष्ठ पौर्णिमेचा"होता.

 धम्माचा "दायक" बनण्याच्या इच्छेपोटी महाराज अशोकाने आपला पुत्र महेंद्र आणि कन्या संघमित्रा यांना बोलावून विचारले काय आपण दोघेही "प्रवज्जा" ग्रहण कराल?मुलांनी उत्तर दिले ,देव!जर आपली इच्छा असेल तर आम्ही आजच प्रवजीत होऊ "प्रवज्जा" ग्रहण करण्याने आमचे व आपले कल्याण होईल असे आम्हाला वाटते, या कुशाग्रवादी व बलवान मनाने स्वामी असलेल्या बालकांचा दीक्षाविधी अतिशय समारंभपूर्वक व धुमधडाक्यात पार पडला .सम्राट कन्या संगमित्रा व पुत्र  महेंद्र धन्य होत, त्यांनी केवळ आपल्या पित्याच्या इच्छे खातिर गृहस्थ जीवनाचा त्याग करून "प्रवज्जा" घेतली जेव्हा महामिती महेंद्रस प्रवर्तित होऊन बारा वर्षे पूर्ण कालावधी झाला होता 'तेव्हा उपाध्यायने आणि संघाने मनोरम लंका द्वीपमध्ये जाऊन बुद्धधम्माच्या स्थापनेची आज्ञा केली, ती शिरसावंद्य मानून महेंद्राने उपाध्याय आणि संघास वंदन करून चार स्तवीर सोबत घेऊन बौद्ध धम्माच्या स्थापना, प्रचार आणि प्रचारासाठी लंकाद्वीप  गाठले  तो दिवस "जेष्ठ पौर्णिमेचा" होता!!